«راهآهن جنگلی» مالزی؛ آیینی زنده از عصر استعمار در دل شبکه ریلی
در میان هیاهوی دیجیتال سازی حمل و نقل ریلی در جهان، خط ریلی شرق مالزی هنوز از نوعی سیستم سیگنالینگ بهره می برد که پیشینه آن به دوران استعمار بریتانیا بازگشته و یکی از جاذبه های گردشگری ریلی این کشور محسوب می شود.
به گزارش ریل ایران، در یکی از ایستگاههای روستایی خط ریلی شرق مالزی در کوالا کرو ایالت پاهانگ، صحنهای تکرار میشود که گویی زمان در آن متوقف شده است. رئیس ایستگاه، محمد اکمل جمال، در لبه سکو ایستاده و کیسهای چرمی و کهنه با دستهای نعلاسبیشکل را در دست دارد؛ ابزاری ساده که هنوز نقشی حیاتی در ایمنی حرکت قطارها ایفا میکند.
با نزدیک شدن قطار، مامور ایستگاه آرنج دست خود را بالا میآورد. سپس لکوموتیوران در حالی که قطار همچنان در حال حرکت است، کیسه چرمی مشابهی را به بازوی وی میآویزد. چند متر جلوتر، لکوموتیوران دست خود را از پنجره بیرون آورده و مجوز سیر را از دست رئیس ایستگاه دریافت میکند؛ آن هم بدون توقف قطار، بدون جابجایی افراد و البته با دقتی که حاصل بیش از یک قرن تجربه است!
این شیوهی تبادل مجوز سیرکه امروزه به ندرت در شبکههای ریلی جهان دیده میشود، همچنان روسیه اجرایی در خط شرقی راهآهن مالزی محسوب میشود؛ خطی که با وجود نوسازی ناوگان و جایگزینی لکوموتیوهای سنتی با قطارهای دیزلی جدید، هنوز به یکی از قدیمیترین نظامهای سیگنالینگ دستی متکی است.
«سیگنالینگ کوتا»، یک مجوز سیر، یک قطار، یک مسیر
این سیستم سیگنالینگ که در زبان مالایی «کوتا» نام دارد، میراث راهآهن ایالات فدراتیو مالایا در دوران استعمار بریتانیا بوده و از سال ۱۸۸۵ مورد استفاده قرار میگیرد. فلسفه این سیستم، ساده اما حیاتی است: در یک مسیر تک خطی، تنها یک قطار در هر زمان مجاز به حرکت میان دو ایستگاه است.
مجوز سیر که به شکل توکن فلزی که درون کیسه چرمی قرار دارد، همان نقش مجوزهای امروزی را را ایفا میکند. هر بلاک از این خط ریلی، توکن اختصاصی خود را دارد و تا زمانی که این توکن به ایستگاه مبدأ بازنگردد، قطار دیگری اجازه ورود به آن بلاک را نخواهد داشت. این روش، پیش از ظهور سیستمهای الکتریکی مدرن، یکی از مطمئنترین شیوههای جلوگیری از تصادف در مسیرهای تک خطه به شمار میرفت.
در ایستگاه کوالا کرو، هنوز جعبههای چدنی قدیمی توکنها که توسط شرکت بریتانیایی Tyer & Co تولید شده، به چشم می خورد. این جعبهها که به تلفنهای سیمی قدیمی متصل هستند، شبکهای انسانی – مکانیکی را شکل میدهند که ایستگاهها را به یکدیگر مرتبط میکند؛ شبکهای که بیش از فناوری، بر انضباط عملیاتی و ارتباط دقیق متکی است.
چرا تبادل توکن با حرکت آرنج دست انجام میشود؟
آویختن کیسه چرمی توکن ها به آرنج دست، صرفاً یک نمایش آیینی نیست؛ بلکه پاسخی عملی به محدودیتهای عملیاتی گذشته است. در سالهایی که رام قطارها طولانیتر بوده و از محدودهی سکو فراتر میرفتند، رئیس ایستگاه برای تحویل یا دریافت توکن ناچار بود مسافت قابلتوجهی را طی کند؛ اقدامی که میتوانست ایمنی مسافران و سکو را به خطر بیندازد.
حرکت هماهنگ آرنجها این امکان را فراهم میکرد که توکن بدون ترک محل استقرار، و بدون توقف قطار، میان رئیس ایستگاه و لکوموتیوران مبادله شود. این راهکار ساده، به ویژه در مسیر شرقی مالزی که عبور عابران محلی از نزدیکی خط ریلی همچنان به شیوه گذشته انجام می شود، همچنان کارکرد ایمنی خود را حفظ کرده است.
راهآهن جنگلی؛ مسیری تک خطه با نقشی فراتر از حملونقل
مسیر ۵۲۶ کیلومتری شرق مالزی، از جمَس در ایالت نگری سمبیلان، تا تومپات در کلانتان، به دلیل عبور از جنگلهای انبوه و حاشیههای پارک ملی تامان نگارا، به «راهآهن جنگلی» شهرت یافته است. این خط ریلی نه تنها شریان ارتباطی مناطق کمبرخوردار محسوب میشود، بلکه حامل بخشی از هویت تاریخی شبکه ریلی کشور است.
اگرچه بیشتر قطارهای این مسیر امروز دیزلی هستند، اما لکوموتیوهای قدیمی همچنان برای برخی خدمات خاص، از جمله قطار شبانه و سرویسهای مناسبتی در ایام تعطیلات، به کار گرفته میشوند.
میراثی سنتی در برابر مدرنیته صنعتی
در میان علاقمندان به حمل و نقل ریلی، سیستم سیگنالینگ توکنی، بیش از آنکه یک ابزار قدیمی باشد، نمادی از اصالت و نظم کلاسیک عملیات ریلی به حساب می آید. با اینحال، آینده آن در هالهای از ابهام قرار دارد؛ چرا که توسعهی زیرساختها و گذار تدریجی به سیستمهای سیگنالینگ الکتریکی، دیر یا زود این شیوه را به چالش خواهد کشید.
با وجود این، مدیران ارشد راهآهن مالزی معتقدند تا زمانی که خط شرقی بهطور کامل به سامانههای مدرن منتقل نشده، اصل «یک قطار، یک توکن، یک بلاک در هر زمان» همچنان بهعنوان ستون ایمنی و هماهنگی حرکت قطارها باقی خواهد ماند.
در دنیایی که راهآهنها به سرعت در حال دیجیتال سازی هستند، کوتا” یادآور این واقعیت است که ایمنی ریلی، پیش از هر چیز، بر پایهی نظم، مسئولیت انسانی و احترام به قواعدی بنا شده که آزمون خود را در طول زمان پس دادهاند.
